Grześkowiaków restuaracyjne interesy, czyli z dziejów knajp toruńskich [Album Rodzinny]

Katarzyna Kluczwajd
Tivoli z końca XIX w., fragment pocztówki, 1899 r. Z kolekcji Tamary i Krzysztofa Klunderów.
Podróż w czasie do kultowych restauracji-ogrodów z końca XIX w. sprawia, że kultura popularna sprzed lat nabiera nowych barw (niebawem książka). Poznajemy wydarzenia, miejsca i ludzi, jak rodzinę Grześkowiaków związaną z kultowym Tivoli przy ul. Bydgoskiej 12, a także z innymi knajpami. Czy żyją w Toruniu ich potomkowie?

Nestorem rodziny restauratorów był Franz (1867-1920 Toruń), który nazywał siebie także Friedrichem. W 1894 roku poślubił Sophię Johannę z d. Zielachowską (ur. 1873), mieli synów: Edmunda Franza (ur. 1894) i Alberta (ur. 1895). Jeszcze zanim Grześkowiakowie nabyli posesję przy ul. Bydgoskiej 12, na pocz. XX w. mieli wielki plac przy ul. Krasińskiego 11-31 (od ul. Derdowskiego do ul. Matejki), a także dom przy ul. Stromej 5. Franz zlecił tam budowę murowanego szajerka i stajenek (1906-1907). Posesja należała do rodziny jeszcze w 1938 roku, wówczas komisja sanitarno-estetyczna upomniała Zofię: ogrodzenie uszkodzone, tyczki antenowe szpecą otoczenie. Ten prusko-murowy dom o rodowodzie z połowy XIX w., wzorcowo odrestaurowany przez Wojciecha Koczorowskiego, znany jest czytelnikom „Nowości” z artykułów Szymona Spandowskiego.

Warto przeczytać

Jakie knajpy prowadzili?

Franz zaczynał jako bufetowy (1897), później barman, wreszcie zapewne zarządca Piwnicy Przestępców / Verbrecherkeller (ul. Żeglarska 27). Ta knajpa Richarda Krügera działała co najmniej od 1899 roku (do 1919 r.). Zachwalała piwa królewieckie i wiedeńskie parówki, ale jej głównym wyróżnikiem był fakt, że rozrywek zażywały tu także kobiety. Grześkowiak zarządzał lokalem do wiosny 1907 roku, kiedy objął posadę szefa Wyszynku Browaru Sponnagel / Ausschank der Sponnagelschen Brauerei (Rynek Nowomiejski 5), gdzie wprowadził bogatą ofertę kulturalną. Od 1910 roku był to Wyszynk Toruńskich Browarów / Ausschank des Thorner Brauhauses.

Restaurację-ogród Tivoli, o tradycji sięgającej co najmniej lat 60. XIX w., Grześkowiak kupił w 1912 roku. Odnowił wielki gmach z 1899 roku i 15 czerwca dokonał hucznego otwarcia. Wkrótce organizował cykliczne koncerty, także z muzyką poważną i operową (m.in. Richarda Wagnera), w karnawale bale kostiumowe i czapkowe / Kappenfest (uczestnicy mieli nie kostium czy maskę, ale zabawne nakrycie głowy), wykłady – także takie tylko dla pań. Różne stowarzyszenia obchodziły tu święta państwowe (urodziny cesarza, święto Sedanu / Sedanfest) oraz własne (np. rocznice powstania), organizowały zabawy. Jesienią 1912 roku zachwycała wystawa chryzantem i kwiatów jesiennych (1-3 XI 1912), przygotowana przez stowarzyszenie ogrodników. Tradycja tych pokazów przetrwała do czasów II RP – w 1935 pokaz otworzył sam wojewoda pomorski Stefan Kirtiklis (7 IX 1935).

Tivoli było ulubionym miejscem spotkań niemieckich organizacji: landwerzystów / Landweher Verein, katolików, ewangelików – na jeden z cyklu ich wieczorów familijnych, związany ze stuleciem Bitwy Narodów pod Lipskiem, przyszyły tłumy (II 1913). To tutaj odbył się uroczysty obiad po odsłonięciu pomnika Karla Böthkego (12 V 1913) przed miejską halą gimnastyczną (ul. Krasińskiego 14/16, niezach.), wybudowaną z jego inicjatywy. Za czasów Franza kontynuowano tradycję Święta Róż / Rosenfest, organizowanego przez Patriotyczne Stowarzyszenie Pań / Vaterlandische Frauen Verein.

Podczas I wojny światowej rozrywki musiały przybrać inny wymiar, obowiązek zastąpił zabawę, tak jak wojenne ersatze udawały mięso, słodycze, skórę na buty... Już w listopadzie 1918 roku, krótko po wielkim wiecu w Viktoria Park w sprawie wyborów do Rady Robotniczo-Żołnierskiej, tutaj zebrało się 100 podoficerów, którzy rozważali widmo nadchodzącej kapitulacji (23 XI 1918). Niebawem pod hasłem Dla prawdy, wolności i prawa! wiecowali katolicy z Torunia i okolicy (12 XII 1918), dyskutowali o roli kobiet w nadchodzących wyborach.

Po śmierci Franza (28 VIII 1920) interesy przejęła Zofia, mieszkała wówczas przy Rynku Staromiejskim 33. W prośbie do władz o zgodę na wyszynk alkoholu argumentowała: Tivoli działa od 150 lat! Informacja ta nie ma obecnie potwierdzenia w źródłach, ale kto wie?

Kino, film i inne atrakcje

Okres świetności Tivoli nastał wraz z urządzeniem tu przybytku X Muzy (1922). Nazwy (Tivoli, Oaza, Tivoli kino-ogród, Nowości kino-ogród, kina letnie: Oaza, Lux) zmieniały się tak często jak właściciele: Roman Szczerbowski, Towarzystwo Kinematograficzne Urania, Wiktor Dziatlik i Stanisław Martynowski, miejscowy potentat branży Aleksander Bychowski (prowadził Palace i Cristal, później też Corso). Wreszcie przybytek przejęła Zofia Grześkowiak (od V 1927) – kino Lux z muzyką zespołu pana Dargla reklamowała jako chrześcijańsko-katolickie. Pojawili się tu nawet... filmowcy w akcji – z miejscowej Agencji Kino-Reklamowej Sp. z o.o. Ulfilm, która kręciła film fabularny „Przygody Miksa” (16 VII 1928), na zamówienie Pomorskiego Stowarzyszenia Ubezpieczeń – jako reklamę.

Pod koniec lat 20. odbywały się w Tivoli finały biegu o puchar redakcji „Słowa Pomorskiego”. Na początku lat 30. działało Kasyno Urzędnicze, tutaj na comiesięcznych dyskusjach spotykali się członkowie Konfraterni Artystów (1933-1934). Nie mogło zabraknąć kultowego lokalu w bogatym programie imprez jubileuszu 700-lecia Torunia (1933) – to konkurs czesania pań o mistrzostwo Pomorza (22-23 VII 1933), po raz pierwszy w Toruniu.

Inne restauracyjne interesa

W okresie II RP juniorzy, tj. Edmund i Albert, prowadzili wódczany interes przy Rynku Staromiejskim 34 (1926), w dawnym lokalu znanej firmy Dammann & Kordes (obok kamienicy Pod Gwiazdą). Polecali największy wybór win, likierów, punczów i delikatesów, na Sylwester ½ butelki szampana Aycke-Gold tylko 14,90 zł, żyjące karpie. W 1933 roku Edmund polecał swoją śniadalnię i winiarnię (Rynek Staromiejski 33) jako miły zakątek towarzyski z bogato zaopatrzonym bufetem.

Edmund i Gertruda z d. Kühn, którzy pobrali się w 1923 roku w Jabłonowie, mieli dwóch synów: Jerzego (ur. 1926) i Heliodora (ur. 1931). Od jesieni X 1929 roku mieszkali przy Rynku Staromiejskim 32. Obywatelstwo polskie Edmund potwierdził w grudniu 1926 roku.

II wojna światowa

W okresie okupacji, za czasów Alberta, lokal bywał miejscem spotkań hitlerowców, np. podczas obchodów urodzin Adolfa Hitlera w 1940 roku, czy w czasie wizyty w mieście i przy Bydgoskie 12 Gauleitera Alberta Forstera (1941). Pracowało tu biuro Deutsche Volksliste (toruńskich volksdeutschów nazywano „Tivolideutsch”...).

Pod koniec 1943 Tivoli zostało trzecią sceną Toruńskich Teatrów Miejskich / Städtische Bühnen Thorn. Scena Wielka (dramat, opera, operetka) pracowała w gmachu głównym, Mała (komedie, farsy) – w Burggarten (d. Deutsches Heim, Piernikarska 9), zaś tutaj – teatr lalkowy, który miał też kształcić amatorów. W spektaklu inauguracyjnym (11 XII 1943) wedle legendy autorstwa Adolfa Schwammbergera, szefa wydziału kultury w Toruniu, odpowiedzialnego m.in. za grabież dzieł sztuki, wśród animatorów byli i amatorzy, skoro w ich gronie odnotowano Scharlowskiego. To zapewne Max Scharlowski, rzeźbiarz-kamieniarz, autor sztukaterii pomnika Stanisława Moniuszki (1923). Pracował w mieście od 1907 roku (zakład przy ul. Słowackiego 79), przed rokiem 1920 m.in. w kasynie 61 Pułku Piechoty (ul. Fredry 6/8), a w okresie okupacji uczestniczył w demontażu pomnika 63 Pułku Piechoty.

Czasy PRL

Teatralny epizod Tivoli miał kontynuację po 1945 roku – okazjonalnie występował tu Teatr Ziemi Pomorskiej, jak w lipcu 1946 (w „Dewaluacji Klary” grał min. Kazimierz Brusikiewicz). Znacznie dłużej trwała kinowa historia – w postaci kina Echo Pomorskich Zakładów Wytwórczych Aparatury Niskiego Napięcia. W 1957 roku odwiedziło je ponad 53 tys. widzów. Echo żyje jeszcze w naszych wspomnieniach, ale troski o pamięć wymaga i „praprzeszłość” tego miejsca – czy jej strażnikami zechcą być lokatorzy dawnego ogrodu Tivoli?

Miliony Polaków bez łazienki. Jesteśmy w ogonie Europy

Wideo

Komentarze

Komentowanie artykułów jest możliwe wyłącznie dla zalogowanych Użytkowników. Cenimy wolność słowa i nieskrępowane dyskusje, ale serdecznie prosimy o przestrzeganie kultury osobistej, dobrych obyczajów i reguł prawa. Wszelkie wpisy, które nie są zgodne ze standardami, proszę zgłaszać do moderacji. Zaloguj się lub załóż konto

Nie hejtuj, pisz kulturalne i zgodne z prawem komentarze! Jeśli widzisz niestosowny wpis - kliknij „zgłoś nadużycie”.

Podaj powód zgłoszenia

Nikt jeszcze nie skomentował tego artykułu.
Dodaj ogłoszenie

Wykryliśmy, że nadal blokujesz reklamy...

To dzięki reklamom możemy dostarczyć dla Ciebie wartościowe informacje. Jeśli cenisz naszą pracę, prosimy, odblokuj reklamy na naszej stronie.

Dziękujemy za Twoje wsparcie!

Jasne, chcę odblokować
Przycisk nie działa ?
1.
W prawym górnym rogu przegladarki znajdź i kliknij ikonkę AdBlock. Z otwartego menu wybierz opcję "Wstrzymaj blokowanie na stronach w tej domenie".
krok 1
2.
Pojawi się okienko AdBlock. Przesuń suwak maksymalnie w prawą stronę, a nastepnie kliknij "Wyklucz".
krok 2
3.
Gotowe! Zielona ikonka informuje, że reklamy na stronie zostały odblokowane.
krok 3