Pierwszy pomnik uliczny w Toruniu

Krzysztof Kalinowski
Trwa zakrojona na szeroką skalę konserwacja bazyliki świętych Janów W Toruniu, najważniejszego kościoła diecezji. Niebawem uporządkowane zostanie też otoczenie świątyni.

Trwa zakrojona na szeroką skalę konserwacja bazyliki świętych Janów W Toruniu, najważniejszego kościoła diecezji. Niebawem uporządkowane zostanie też otoczenie świątyni.

<!** Image 2 align=right alt="Image 79378" sub="Obie kolumny - toruńska (z lewej) i warszawska - mają wiele podobieństw / Fot. Ze zbiorów autora">Nie wszyscy jednak wiedzą, że obok niej stał pierwszy w Toruniu pomnik uliczny.

Królowa Korony Polskiej, po latach powróciła na swoje miejsce przed kościół garnizonowy. Może by ...

Po wydarzeniach z 1724 roku

W południowo-zachodnim narożniku placu, na którym wznosi się kościół św. św. Janów stał niegdyś pomnik Matki Boskiej Niepokalanie Poczętej. Był to pierwszy, odnotowany w dziejach miasta pomnik uliczny. Powstał on z inicjatywy katolickich mieszkańców Torunia dla upamiętnienia tragicznych wydarzeń roku 1724. Wybuchły wówczas w mieście zamieszki na tle religijnym, które do historii przeszły pod nazwą „tumultu toruńskiego”. Mający powstać pomnik miał symbolizować zwycięstwo katolicyzmu w zdominowanym przez protestantów Toruniu. W rok po „tumulcie” przystąpiono do wstępnych prac poprzedzających wzniesienie pomnika.

Należało najpierw uzyskać zgodę samego króla, Augusta II Mocnego. Otrzymano ją stosunkowo szybko, wobec czego rozpisano konkurs. Z licznych zgłoszonych projektów, miejskim decydentom najbardziej spodobał się ten, który wzorowany był na wzniesionym w początku XVII wieku w Rzymie pomniku Niepokalanego Poczęcia Matki Boskiej. Włoski pomnik był pierwszym tego typu i znany jest w historii sztuki pod nazwą Immaculata.

Skąd był wzór?

<!** reklama>Warto w tym miejscu wspomnieć, że w 1644 roku powstał w Warszawie pomnik o podobnym wyglądzie. Chodzi mianowicie o kolumnę Zygmunta III Wazy, projektu Konstantego Tencalli, która większości Polaków kojarzy się bardziej z przeniesieniem stolicy z Krakowa do Warszawy niż z triumfem katolicyzmu nad protestantyzmem. Należy jednak uświadomić sobie, że w oczach ówczesnych katolików Zygmunt III Waza uchodził za najlepszy przykład takiego zwycięstwa. Jako syn zatwardziałego protestanta, szwedzkiego króla Jana III Wazy i Katarzyny Jagiellonki, praktykującej katoliczki, wybrał wiarę matki, co w znacznym stopniu przyczyniło się do tego, że został wybrany na króla Polski.

<!** Image 3 align=right alt="Image 79378" sub="Tak - według starego sztychu - była usytowana Kolumna Maryjna przed toruńskim kościołem św. św. Janów">Dlatego też możliwe jest, że toruńska kolumna maryjna świadomie naśladowała kolumnę Zygmunta, do której kompozycyjnie była bardzo podobna. Charakteryzowała się ona rozbudowanym architektonicznie cokołem, jak również po trzykroć zwielokrotnionym rodzajem kapitelu, na szczycie którego umieszczona została postać Matki Boskiej.

Nie była skromniejsza, ale była znacznie niższa, gdyż musiała wkomponowywać się w otoczenie kościoła. Szesnastostopowa (ponad 4,5 m) kolumna wykonana była z krakowskiego piaskowca, a cokół z „... innych rodzajów kamienia wyłożonych miedzianą powłoką ...”

Jaki był napis?

Na cokole znajdował się napis wykonany złotymi literami mówiący o ukaraniu bezbożności (w domyśle luteranów) i o obronie honoru Najświętszej Marii Panny. Oto treść napisu w wolnym tłumaczeniu:

Bogu Najwyższemu i Najlepszemu

Bezbożność zagnała aż tu Syzyfa

Zniszczyła wystawiony ongiś marmurowy

Posąg Maryi burząc wszystkie kamienie

[Pobożność] przydała z gwiazd na

niebie chwałę wizerunkowi Matki Boga Maryi.

Będzie stał na tym marmurze wzniesio-

ny za króla Augusta II. Obyś prze-

chodniu okazywał cześć temu kamieniowi.

Roku Pańskiego 1725

Początkowo trudny do zrozumienia napis staje się komunikatywny po wyeliminowaniu pewnych wyrazów i zrozumieniu przyczyn jego powstania.

Bezustanne napięcia religijne pomiędzy protestantami a katolikami doprowadzały do częstego niszczenia i profanacji przedmiotów kultu.

Z napisu wynika, że zjawisko to dotarło i do Torunia. Praktyka ta doprowadziła do zburzenia jakiegoś mało znanego, marmurowego posągu Matki Boskiej, jednak wiara katolicka płynąca z nieba, pozwoliła na wzniesienie nowego pomnika.

Tak podaje Apokalipsa

Wybór typu ikonograficznego, zwanego Immaculatą, czyli Matką Boską Niepokalanie Poczętą, nie był tutaj przypadkowy. Miał bowiem głęboki wyraz ideowy, gdyż protestantyzm odrzuca dogmat o niepokalanym poczęciu, natomiast w religii katolickiej jest to jedna z najważniejszych zasad wiary oparta na Apokalipsie św. Jana (rozdz. XII, 1); „... ukazał się wielki cud na niebie; Niewiasta obleczona w słońce, a księżyc pod jej nogami, a na głowie jej była korona z dwunastu gwiazd ...”

Kolumnę ukończono 6 października 1730 roku, choć w napisie został wykuty rok 1725 (może to jedynie świadczyć o trudnościach, jakie napotykano przy budowie pomnika).

Dwanaście dni później aktu poświęcenia dokonał, w obecności katolików przybyłych z najbliższych okolic, a także i z sąsiednich województw, ówczesny biskup chełmiński Feliks Kretkowski.

Rozebrana przez Prusaków

Kolumna Maryjna od początku była źle widziana przez protestancki patrycjat Torunia. Na skutek nacisków, w 1768 roku Sejm nakazał jezuitom jej rozebranie, gdyż znajdowała się ona w bezpośrednim sąsiedztwie ich kolegium. Jezuici jednak nigdy tego nakazu nie wykonali.

W czasie działań wojennych kampanii napoleońskiej w 1805 roku kolumna została uszkodzona.

Ostatecznie została rozebrana 18 listopada 1817 roku, gdy po kasacie zakonu jezuitów, opuszczone przez nich budynki kolegium zostały zaadaptowane na koszary artylerii, a stojąca w pobliżu kolumna, jakoby szpeciła otoczenie. Jednak była to raczej szeroko zakrojona akcja pruskiego zaborcy, polegająca na usuwaniu materialnych dowodów przypominających świetność Rzeczypospolitej.

Komentarze 1

Komentowanie artykułów jest możliwe wyłącznie dla zalogowanych Użytkowników. Cenimy wolność słowa i nieskrępowane dyskusje, ale serdecznie prosimy o przestrzeganie kultury osobistej, dobrych obyczajów i reguł prawa. Wszelkie wpisy, które nie są zgodne ze standardami, proszę zgłaszać do moderacji. Zaloguj się lub załóż konto

Nie hejtuj, pisz kulturalne i zgodne z prawem komentarze! Jeśli widzisz niestosowny wpis - kliknij „zgłoś nadużycie”.

Podaj powód zgłoszenia

T
Thor
Kolumna ta powinna być już dawno odbudowana ale lepiej stawiać osiołki, pieski, wózeczki i kargulopawlaków.
Dodaj ogłoszenie